Дашарабдан Одбоевич Батожабай 90 жэлэй ойдо

“Шалхуу Рабданай” ОДОТО НАҺАН

Би үзэг, бэшэг мэдэхэ болоhон сагhаа хойшо Дашарабдан Батожабайн нэрэтэй танил гээшэ hэм. Һургуулиимни наhанай жэлнүүдтэ тон hайшаагдаhан зүйл хадаа – «Сэсэн Сэнгэ» гэжэ үльгэрынь бэлэй. Тэрээхэн номынь минии ходо абажа уншадаг зохеол байгаа. Хэжэнгын интернат-hургуулида hурадаг би сүлөө сагай гарахадал, «Сэсэн Сэнгые» гартаа абадаг hэм.

Томошог болоод байхадаа, «Төөригдэhэн хуби заяан» гэжэ гурбалжан романайнь нэгэдэхи хубиие одоол hонирхожо, манай буряад уран зохеолдо үзэгдөөгүй бүтээл гэжэ гансата ойлгон, танилсаа бэлэйб. Тиигээд тус романайнь түгэсхэлдэ гол геройнь амиды үлөө гээшэ гү, али үгы гү гэжэ нилээн багсаамжалhанаа, амиды үлөө hаа, юу хэхэ байгааб, хаана ошохо hэм, хэнтэй hүүлэй hүүлдэ нүхэсэхэ hэм гэжэ заримдаа үдэр, hүнигүй бодомжолжо, hүүлдэ өөрөөл уран зохеолшон болоhон хойноо, магад тиихэдэл, зохеолшо хүнэй hанаа зоболгодо, ухаагаа шуранаар гүйлгэлгэдэ эгээл түрүүшынхиеэ абтаhан байжа болооб гэжэ hанагшаб.

Тиихэдээ «Төөригдэhэн хуби заяанай» түрүүшынь хубиие онсо hонирхожо сортоотойгоор уншаад, нүгөө хоер хубииень балай тоогоогүйб. Юундэ тиимэ байгааб гэжэ мүнөөшье эсэслэн ойлгожо ядадагби. Магад түрүүшынь роман хадаа онсо түрүүшын, урдань буряадаар минии уншажа үзөөгүй зүйл байhан туладаа угаа hонирхолтой байгаад, саашанхинууд соонь нэгэдэхи соохииень юрэл дабтаhан, олон ушарта тэрээндээ хүрэхэшьегүй байжа болоо гү гэжэ энэ статья бэшэжэ hуухадаа, гэнтэ угаа тодоор ойлгон бодобоб.

«Төөригдэhэн хуби заяанай» гол геройе гурбан номой хугасаа соо ургажа ябана гэжэ совет үеын шүүмжэлэгшэд тоолон гаргадаг байгаа. Yнэн дээрээ тэрэ тиимэ бэшэ, гажа буруу тобшолол гаргаhан ушар энэ болоно гэжэ би hанадагби. Нэгэдэхеэр, романай нэрые хараад үзэе. «Төөригдэhэн хуби заяан»… Юундэ төөриhэн болоноб? Совет засагай, коммунис намай эрилтэдэ Дашарабдан Одбоевич эжэлүүдгүй орожо, ташха ондоогоор зураглаhан геройгоо хубисхалнуудай хубилгаата сагай ерэhэнэй ашаар «төөригдэhэн» хуби, заяагаа хубилгана, зүб замдань оруулаа шахуу гэжэ зураглаа. Магад энэ шугамайнь дан «хэмэл» байhанhаа боложо, үшөө гyлмэр, залуу намайе 2-дохи, 3-дахи хубинуудынь балай hонирхуулаагүй байжашье болоо.

Харин Батожабайн герой энэшье, тэрэшье наhандаа саглашагүй ехэ нүгэл хэжэ, нютагhаа зугадаад, харяар тэнэжэ ябана. Нэгэдэхи хубинь лэ естой хуби заяан тухай онсо эрхим зохеол гэhэн тобшололдо би ерэнхэй агшаб. Юуб гэхэдэ, тэрээн соо-гоол Аламжын наhанай ябаса жэнхэни еhоороо, хуби заяанай онсо эрьесэ сооhоо огто гарангүй ябана бшуу. Нүгэлөө амасалгын замда оруулжа байтараа, тад ондоо шэглэлээр Аламжын наhые Дашарабдан Одбоевич абаашана…

Иигэжэ эрхим эхин хэгдэhэн аад, саашадаа авантюрна үйлэ хэрэгүүд соо Аламжа оруулагдажа, романайшье саашанхи үйлэнүүд тад ондоо замаар ябашана. Энэнь нилээн голхоролтой юм. Юуб гэхэдэ, ехэ нүгэлтэй хуби заяан хадаа өөрын тусхай, оройдоо хубилашагүй ябасатай байдаг юм. Тиихэдээ нэгэн гээ hаа, иимэ нүгэл хэhэн хүнэй уналга жэншэдгүй үргэлжэлдэг, үгы гэбэл, естой заhабариин, ургалгын замаар ябадаг юм. Тиихэдээ энэ замынь тэрээндэ гансал бага зэргын хүнгэлэлтэ асардаг. Хара тамаhаа бэеэ абархын тулада одоол гэгээн болохо еhотой ха юм даа. Харин Аламжа гэгээн замаар ябанагүй, нүгэлөө улам гүнзэгырүүлнэ гэхэ шухала.

Саг соогоо геройгоо нүгшүүлнэ гэжэ дахинаа дабтая. Юуб гэхэдэ, естой уран зохеолшын бодол, үзэмжэ, hанаан Батожабайе Аламжаяа саашадань элдэб эсын үйлэнүүдтэ оруулхашни, hүүлэй hүүлдэ естой хубисхалша боложо, элдэб эсээр аашалхань хүрөө болоо гэжэ ойлгуулаа бшуу.

Тиигэжэ үнэхөөрөө Аламжын «төөригдэhэн хуби заяан» тиимэл зандаа үлэнэ бшуу. Юуб гэхэдэ, тэрэнэй наhые гэгээрэлгын замаар ошоно гэжэ хэлэхэ багаханшье арга боломжогүй байнабди. Онсолходо, тус романиинь манай буряад уран зохеолдо үзэгдөөгүй, онсо зүйл болоо гэжэ дахинаа тобшолхо шухала.

Гадна, илангаяа, 1-дэхи роман соогоо тон үнэн зүбөөр Аламжын уналгые харуулаашье hаань, тэрэ үеын шүүмжэлэгшэд энэ зохеолыень арай шамай гэжэ социалис реализмын оршондо «шашхатарнь» оруулжа, хүниие, дүтынгөө хүниие алаhан Аламжа «hайн» герой шахуу болгогдоо, баяшуулай, ноедой мүлжэлгын урдаhаа эжэлүүдгүй эмхилэлтэй бэшэ тэмсэлшэн шэнгеэр сэгнэгдээ, тиигэжэ тэрэниие өөhэдынгөө, социалис реализмын «хэмэл» хүшөө дээрэ гаргажал hалаа.

Иигэжэ Дашарабдан Одбоевич Батожабай хүсэд ойлгожо юм гү, али бэлигэйнгээ хүсэнэй ашаар ойлгомторгүй юм гү – Аламжыень совет үеын шүүмжэлэгшэдтэ дээрэ хэлэгдэгшээр сэгнэхэ арга олгожо шадаа. Теэд совет үедэшье Аламжые иимээр сэгнэжэ болохогүй, Батожабай хадаа нүгэл-буян, hайн-муу, хара-сагаан, гэгээн-ороолон гэхэ мэтын ойлгосонуудай хэмжээгээр сэгнэгдэхэ зохеол бэшэжэ гараhан байгаа бшуу. Тиихэдээ тэрэнэй «Төөригдэhэн хуби заяаниинь» хадаа социалис реализмын хэбhээ гараhан, тад ондоо, бүри үндэр, бодото аргаар сэгнэгдэхэ зохеол болоо гэжэ үнэнхэ зүрхэнhөө бододогби, тиигэжэ сэгнэдэг болонхой агшаб.

Тиихэдээ Дашарабдан Одбоевичой хүн шанарай бэлээр хүтэлэгдэшэгүй хажуунуудай нүлөөн доро энэ зохеолыень зарим ушарта үлүү гарама эрид эгсэ болгодогыень баhал ойлгохо саг гарадаг. Тиихэдээ олон ушарнуудта Батожабайн наhанай нүхэрэй, Hамасуу Батуевнагайшье нүлөөтэй ехэхэн хэсэгүүдые олохошье ушар тохеолдодог. Минии hанамжаар нэгэ газартаа удаан hуужа бирадаггүй Дашарабдан Одбоевичые өөрынгөө урин, налгай, асари ехэ тэсэбэритэй хандасаар олон ушарта «хазаар» соогоо барижа, гурбалжан романайнгаа захада арбаад жэлэйнгээ ажалай hүүлээр гарахадань, манай Хэжэнгын аймагай Ород hууринда тоонтотой Һамасуу абгай туйлажа гараа ха гэжэ лаб тоолодогби.

Тиигээд мүнөө болоходо, ная hайса гаран наhаяа сүм үбгэнэйнгөө хэрэгтэ зорюулжа, зохеолнуудыень дахяад хэблэн гаргажа ябаhан Һамасуу абгайн урда hүгэдэн дохихо дуран хүрэнэ. Мүнөөшье, hүүлэй сагта, Батожабайн анха түрүүн, 1945 ондо гэжэ тоологдодог, «Сэсэн Сэнгэ» гэжэ угаа hонирхолтой үльгэрыень яаhан гоеор, эрхим саарhан дээрэ, зохеолдоо тон таараhан зурагуудтайгаар хэблүүлжэ гаргаа.

«Төөригдэhэн хуби заяаень» нэгэ «хушалта» доро, нилээн томо ном болгон хэблэжэ гаргаха хэрэгтэ сэхэ хабаатай байhанаараа би одоол омогорхогшоб. Тиихэдэ би КПСС-эй Буряадай обкомдо хэблэлэй секторые даагша байгааб. Нэгэ мэдэн гэhээмни, Буряадай номой хэблэлэй 1985 оной түсэбэй hүүлшын шахуу вариантые шэнжэлжэ hуутараа, Батожабайн номдо хараалагдаhан 53,5 хэблэлэй хуудаhанай орондо 42,5 гэжэ бэшээтэй байхыень харажархибаб. Тус «нээлтэ» хэhэнэйнгээ hүүлдэ Һамасуу Батуевнада нэн түрүүн хонходобоб. Тиигэн гэhээмни, «Николай Дамдинов Юрий Будаев хоер арбан хэблэлэйнь хуудаhые хаhажа хая! гэжэ дурадхаа, хаhаха гээд, теэд гарни хүрэхэ хэбэргүй байна!» гэжэ тэрэмни хэлэбэ гээшэ. Би «Бү хаhагты!» гэжэ хэлээд, Дамдиновта хонходожо, «Хүнэй наhа бараhан хойно тиигэжэ болохогүй! Түсэб соо тэрэ 53,5 хэблэлэйнгээ хуудаhан хэбээрээ үлэхэ!» гэжэ дуулгаад, гансата телефонойнгоо трубка хаябаб.

Тэрэ үедэ номой хэблэлэй ахамад редактор байhан Будаевта хонходожо, «Юундэ иимэ шиидхэбэри абтааб?» гэжэ асуубаб. «Константин Карнышевай арбан хэблэлэй хуудаhан хэмжээтэй ном оруулха гээ hэмди даа!» гэхэдэнь, «Жэл бүри шахуу номоо гаргадаг Карнышев хүлеэхэ!-гээд, «Батожабайн номой хэмжээе үтэр hөөргэнь таби!» гэжэ анха түрүүшынхиеэ захирбаб. Би зоноороо хэзээдэшье захирхы хэлбэритэйгээр хөөрэлдэдэггүй байhан хүм.

Тэрэл үдэртөө намайе Александр Алексеевич Бадиев дуудаба. Тэрээндэ ороходомни, тэндэ Юра Будаев hууба. Манай секретарь нам руу угаа сухалтайгаар шэртээд, «Шимнай үзлэй ехэ ноен болошоо ха юмши! Юундэ Карнышевые абажа хаяабши?» гэжэ ехэ хэрзэгыгээр hураба. Би юунэй болоhон тухай дэлгэрэнгыгээр хөөрэбэб. Тиигэжэ байхадаа, хараhаар байтарни, Александр Алексеевичэй зөөлэрhые махабадайнгаа хуби бүхэнөөр ойлгожо байбаб.

Ц.ЦЫРЕНДОРЖИЕВ.