Дурсалга

"Дайнай хойшолонгуудые бэе дээрээ үзэһэнөө дуулгаха хүсэлтэйб"

Эсэгэ ороноо хамгаалгын  Агууехэ  дайнай  дүүрэһээр 65 жэлэй ойн ехэ гэгшын  баяр тэмдэглэгдэхэеэ байна. Тиигээд бүхы боложо байһан гүрэн соохи үйлэ хэрэгүүд  энэ  үдэртэ зорюулагдана гээшэ ааб даа. Дайнай хара далида сохюулагдаагүй айл гэжэ орон соомнай үгыл ёһотой. Бидэ, 1950-аад онуудта түрэһэн үхибүүд,  тyрэһэн нютагтаа  дайнай хойшолонгуудые  баһал  багасага хараһан, үзэһэн байнабди.

Манай баабайтанаар Хөөрхэ нютагта зэргэлээд, хоройн хоёр тээ хүршэ һууһан Амгалан баабайтан гэжэ наһатай айлайда би жаахан хоёр дүү хүбүүдээ  дахуулаад лэ, үдэрэй арбан таба дахин гэхээр ородог байгааб.

 Баяр, Булган, Сэбаан гэжэ зээнэртэйнь  ехэ эбтэйгээр наадахабди. Амгалан баабай үндэр томо, жэбжэгэр сэбэр бэетэй, барбагар томонууд нидхэтэй, түни даруу зантай хүн байгаа гэжэ һанагдадаг. Ехэ зүрхэтэй,  1920-30 онуудаар Монгол хүрэтэр гэр бүлэтэеэ ошоод ерэһэн хүн гээд, хүнүүдэй хөөрэлдэдэгые һанадагби.  Хүгшэн үбгэн хоёр «Сээнгэ»  гэжэ нэрэтэй, саб сагаахан буржад гэһэн ута нооһотой, наһатай болошонхой хаб нохойтой байха. Тэрэнээ эдеэлүүлхэ болоходоо, Амгалан эжы: «Сээнгэ, яба, амһартаа абаад ерэ!» гэхэдэнь, нохойнь гүйжэ ошоод, эдюурээ  амандаа зуугаад ерэхэ, бидэ ямаршье цирк хараһанһаа өөрэгүй хүхилдэхэбди.

Хорой  соонь  зүүн  хажуугаар монсогор, мүлигэрхэн шулуун хэбтэхэ, зундаа тэрэниие тойроод гоогол мангирай ургахадань,  бидэ,  үхибyyд  тэрэ бэеэрнь эдижэрхигшэ һэмди. Сэбаан үүриим нагаса эжы: «Энэ шулуун дээрэ тэнгэриин хүүхэд һyниндөө буужа наададаг юм, энэ шулуу муухай болгожо болохогүй, арилгажа байгаа һаа, бэрхэнүүд үхибүүд болохот  даа», – гэжэ хөөрэхэдэнь, бидэ, жаахашуул ехэл гайхахаш,  үндэгэн  шэнги  нюрууень альгахануудаараа үрдилдэн эльбэгшэ һэмди. Маанадай орохо бүхэндэмнай, хашартарнай гэхээр Амгалан эжы, мyнөө һанахадам, сагаахан шарайтай, урин янзын хүгшэн, конфетэ ба сагаан саахар үгэхэдөө, ходо иигэжэ hураха: «Зай, хэлэгтыл даа, хэзээ манай хүбүүн Ринчин-Доржо ерэхэб?».  «Үглөө ерэхэ, ерэжэ ябана» гэхэдэмнай, ехэл урматайгаар миһэрэн, үбгэжөөл тээшээ хараха. Ушарыень мэдээ орохоһоо хойшо мэдэхэ бидэ дахяад  дабтан ерэжэ, амтатай юумэ эдихэеэ  ехэ  баяртайнууд гаража ошохобди.

Энэ Сэдэбэй Жамбалтан гэжэ  айлайхи аргагүй оло дахин үхибүүтэй болоһон, тэдээнһээ  хyн болохо үйлэтэй  үлэһэн  гурбан басагатай,  нэгэ  хүбүүтэй  байһан  байгаа. Дайнай эхилхэдэ ори гансахан хүбүүниинь дайнда мордоод, һүүлдэ «һураггүй үгы болоо» гэһэн саарһан ерэһэн байдаг. Уйдхар гашуудалда абтажа, үлэһэн бэшэ наһандаа үргэмжэ ядаашьегүй һаа, гэнтэ хүбүүмнай орожо ерэхэ  аалам гэжэ үдэр һyнигyй һанадаг байгаа, ори гансахан хүбүүгээ.  Эжы баабай хоёрынь эрхэ ганса хүбүүгээ амиды байһан сагтаа хүлеэжэл байха, хэзээ нэгэтэ бусаха аабза гэжэ наһа дүүрэтэрээ  һанажал һууһаар,  алтан дэлхэйтэеэ хахасан ошоо һэн.

Хөөрхэ нютагнай манай багада  оройдоол хоёрхон үйлсэтэй байһан. Урда үйлсын зүүн хажуугаар жаахан, зохидхон гэртэ Балдан-Гутабай эжы гээд, ганса хүгшэн ажаһууха. Анхандаа үбгэтэй, хүбүүтэй дүүрэн айлайхин байһан аад, нүхэрынь эртэ наһа дүүрэжэ, хүбүүнтэеэ хоюулан yлөөд, колхозой ажал  хэжэ, хүбүүгээ һургуулиһаань гээгдэхүүлэнгүй һургажа,  арбадахи класс дүүргүүлһэн байгаа. Наһатай зоной хөөрэлдөөнһөө бага ябахадаа, иигэжэ  дуулаһанби: «Ааяма халуун зун, дайн эхилһээр һара үлүүтэй боложо байһан саг, үдэр бүри шахуу эрэшүүл  албанда татагдажа байһан ехэ һүрөөтэй саг бүхы гүрэн соо  тогтонхой байгаа. Үлэһэн нютагай зон булта шахуу  гэхээр үбһэндэ оронхой,   хамсыгаа  шаман  хүдэлжэ байһан нэгэ үдэр бригада руу яаруу түргэн артельһээ хүн гүйлгэн ерэбэ. Балдан-Гутабай һүри дээрэ гаранхай нюруулжа байтарнь, оогложо буулгаад, гартань дайнда мордохо  повесткэ  саарһа барюулһан гэлсэдэг. Тиихэдэнь тэрэнэй бушуу түргэн юумэеэ суглуулаад, гэртээ ошохыень хүнүүд  һүүлшынхиеэ  хараһан  байдаг».

Хэды ондо дайнай талмай дээрэ наһа дyyрэһыень мэдэхэгүйб, харин эжыень ехэ һайн һанадагби. Бэеэр набтархан, монсогорхон  хүгшэн түрэлхидэйнгөө дунда жаахан гэр соо амяараа һуудаг һэн. Бидэ, һургуулиин һурагшад «тимуровецууд гээшэбди» гэжэ хааяа түлеэень хахалжа, оруулжа, уһыень асаржа үгэгшэ һэмди. Аргагүй баярлажа, маанарта сай уулгаха, айрһа  эдюулхэ,  тиигээд хүбүүнэйнгээ дyрэ-зураг харуулагша һэн. Хүбүүниинь ехэ бэрхэ, ажалша, фронтдо офицер нэрэ зэргэтэй ябаһан байгаа гэжэ эжынь үгэһөө  бидэ  мэдэгшэ һэмди. Үхибүүдшье ябаа һаа, бидэ ехэл энэ хүгшэниие хайрлажа,  шадаал һаа, туһалхаяа оролдогшо бэлэйбди.

Хөөрхэ  нютагаймнай  баруун урда, ойн захаар  зундаа  аргагүй олоор гүлзөөргэнэ ургагша hэн. Шэл баанхануудые,  кружкануудые баряад лэ, манай хотоной  олон жаахашуул жэмэс түүхэеэ ошогшо һэмди. Ой хүрэтэрнай  тугалай тээльниг байха, тэндэ  тэрэ тээльниг соо хуушан орхигдоһон худаг байха. Бидэ ехэ һонирхожо тэрэниие тойрон  харахабди, жаахашуулаа дүтэлүүлхэгүйе оролдохобди.

Нэгэтэ  зунай һайхан сагта хүгшэн эжытэеэ санзайн сэсэг түүхэеэ ошожо ябатараа, худаг тухай һураһыемнай, түүхыень хөөрэжэ үгөө һэн. Эндэ хүгшэн эжымни эгэшэ хурайхайтанай бууса байһан юм. Тэрэ айлайхин өөһэдөө түрэһэн үхибүүгүй, үргэжэ  абаһан  Дамби-Нима гэжэ хүбүүтэй байһыень, тэрэнь Эсэгын дайнда ошоһон аад, амиды бусажа ерэхэдээ, аргагүй  бэе муутай, ехээр шархатанхай бусаһан байдаг. Удаан сагта госпитальда аргалуулжа ерээшье һаа, эжы баабайдаа ойро зуура үргүүлээд лэ, удангүй хайран залуухан  наһандаа дайнай шархаһаа боложо, алтан дэлхэйһээ халин ошоһон. Һүүлдэ наһатай болоһон түрэлхидынь һубаряад баһал «хада гэртээ» харижа, энэ айлай хоройнь хаагдаһан байдаг.

Дайн хадаа бузархан  үйлэ муутай, ямаршье сагта амитан зондо гансал зоболон асардаг аймшагтай юумэн гээшэ ааб даа, амгалан сагта амиды мэндэ  ажаһууһан һаа, нютагаймнай ямар олон залуу  эрэ зон  айл аймаг боложо, эхэ эсэгэеэ баярлуулан, энэ наһандаа бурханай үршөөлөөр үгтэһэн жаргал баяр хоёроо  хүсэд дүүрэн эдлэн һууха байгаа гээшэб!

Доржо-Ханда ГУНЗЫНОВА.