Еhо заншал

Түрэ хуримнай еһо гуримнууд

Инаг дураяа нэгэдүүлжэ, залуу хүбүүн басаган хоёр айл бүлэ болодог. Энэмнай хэтын гурим. Харин хүбүү басагаяа хамтаруулжа, шэнэ бүлэ мүндэлүүлхэ гээшэ хэдынэйшье сагта ёһо гурим сахигдажа, түрэ хурим бүтээгдэдэг. Жэшээлбэл: нэн түрүүн монгол туургата арад зон үри бэенэрээ айл болгоходоо, таараха таарахагүйень харадаг. Арбан хоёр жэл хатуу зөөлэн гэжэ илгардаг. Тусхайлбал, хатуу – бар, луу, морин, нохой, гахай. Зөөлэн – хулгана, үхэр, туулай, могой, хонин, бишэн, тахяа. Хүбүүнэй жэл басаганай жэлһээ хатуу байбал һайн гэжэ тоологдодог, хэрбэеэ басаган хатуу жэлтэй, хүбүүн зooлэн жэлтэй байбал, эдэ хоёрой ажабайдал хүлгөөтэй, урагшагүй байха. Харин хүбүүн басаган хоюулаа хатуу жэлтэй, үгышье һаа зөөлэн байбал ажабайдалынь урагшатай байха гэжэ литэ соо бэшээтэй байдаг.

Саашань түрэлэй һэльбээ татаһан түрүүшын алхам, зол жаргалай эхин хадаг табилга. Хүбүүнэй гэрлэхэ болоходо, бэриингээ түрэлхидтэ хадаг табижа, түрэлхидынь худа ураг болодог. Ламын зааһан үдэр хадаг табихаяа ошоходоо, иимэ гуримуудые сахиха хэрэгтэй:

1- үдэ болоогүйдэ басаганай ажаһуудаг нютагта хүрэжэ бууха.

2- 3-5-7 хүн ошохо.

3- Нара зүб тойрожо, гэртэ орохо.

4- Бурхандань хадаг табиха.

5- Хадагаа заатагүй зүб харуулжа табиха (хүхэ үнгэтэй хадаг задагай талаарнь баридаг, энэ хадаа үлзы хэшэгэй тэмдэг гэдэг). Тэрэнэйнгээ удаа бурханда гурба дахин мүргэхэ.

6- Бэлэгтэй хадаг гэжэ байдаг, бэлэгшье үгы хадаг гэжэ байдаг. Энээн тухай түрүүн худа урагууд хэлсэдэг.

Энээнэй удаа түрэ хуримайнгаа үдэр гаргажа, түрүүлэн басаганай наадан – хурим наадаад, басагаяа харида хүргэдэг, харин хүргэгшэд соо хадамда гараагүй басагад байха ёһогүй.

Урда үедэ хадамда гараагүй үхин гэртэй шоодобори, хүндэгүйшэг байһан. Тиимэһээ хадамда гараха гээшэ ехэ нэрэ хүндын хэрэг болоно. Элинсэг хулинсагууднай урдандаа басаганайнгаа багахан байхаһаа хойшо энжыень бэлдэжэ, энжэтэйнь хүргэдэг һэн. Энэ тоодо юун ороноб гэхэдэ: хубсаһан, үбэлэй, зунай дэгэлнүүд, даха, гоёлой, ажалай малгайнууд, арһа шүрбэһэн, алта мүнгэн, хуба шүрэ гэхэ мэтэ ханза соонь сугларжал байдаг байгаа. Хайрсаг соонь гэхэ гү, али амһартын болон бэшэшье хэрэгсэлнүүдэй үхэг соонь оёдолой хэрэгсэлнүүдһээ эхилээд, шанага амһарта, жэжэ жужа юумэнүүд сугларагша ааб даа. Үшөө тоолобол басаганай энжэдэ эмээл, хазаар, бэшэшье мориной бүхы зэмсэг ородог байһан. Харин энжэ малда унажа ябаха морин, һаажа эдихэ үнеэн орохо гэдэг. Уг дамжан ерэһэн энэ ёһо гуримай ехэнхи юyмэниинь мартагдажа байһаниинь магадгүй. Тодорхойлбол, манай Хэжэнгын нютагай арад зон үнинэй басагадтаа ханза бэлдэхэеэ болиһон, харин Агын буряадууд энэ гуримаа мүнөө болотор сахина гээд тэмдэглэе. Тиибэшье мүнөө үеын ёhоор, хүн зомнай шадалтай болоһонһоо юм гү, хүбүүндээ шэнэ гэр табижа үгэдэг, харин басагата тала басаганайнгаа заһалаар гэрынь дүүрэжэ, айлда хэрэгтэй зэр зэмсэгүүдынь нэгэл үдэрөөр бүтээгдэдэг гэхэдэ алдуу болохогүй. Тиимэһээ басаганайнгаа эд бараа, заһал, энжынь хуу ашаанда ашаад, хүргэхэдөө абажа ошодог.

Хүргэжэ ябаһан хуримшадаа урда сагта угтамжаар угтажа, түрэ болохо газартаа дахуулан асардаг байгаа. Энэ үйлэ хэрэгэй тайлбарилынь иимэ: угтамжада басага хүргэжэ ябаһан зониие хамгаалха зорилготойгоор гарадаг һэн. Түрэ болохо газарһаа холохон, тахилгатай, мүргэлтэй газарта шэрдэг дэлгээжэ, сагаан эдеэнэй хүндэтэй угтажа, дахуулан асардаг байһан. Тус гурим һүүлэй үедэ манай нютагуудаар олондо хэрэглэгдэдэг болоһониинь ехэл һайшаалтай. Энээнһээ уламжалан хэлэхэдэ, түрын эхин угтамжаһаа эхитэй болоно. Басага хүргэгшэдэй хүбүүтэ талада газаань буугаад байхада, тэдэнэй худын түрүү ерэһэн худын түрүүе, худагын түрүү худагын түрүүе угтажа, авто хүлэгһөө буулгажа, түрэдэ уридаг. Түрүүлжэ байһан хоёроо дэмжэн бэшэ түрэлхидынь буужа ерэһэн худанараа түрэдөө оруулжа һуулгадаг. Энэмнай баһал уг дамжан ерэһэн ёһо гуримуудай нэгэн болоно. Түрэ хэхэ хэрэг бэлэн бэшэ даа, тон лэ харюусалгатай.      

Ямаршье сагта түрэ хурим үнгэргэхэ гээшэ тон лэ харюусалгатай гэжэ олондо мэдээжэ. Тиибэшье хүн бүхэн үри бэеынгээ айл боложо байхада, бүхыгөөрөө оролдожо, түрэ хуримнай түрүү тоодо, шалтаггүйгөөр үнгэрһэй гэжэ оролдодог. Урда дугаарта хуримай ёһо гуримууд бэшэгдэһэн тула, мүнөө түрын ёһо гуримуудые дурадхахамнай.

Хадаг табиха, түрэ хурим хэхэ ёhо заншалнууд нютаг нютагай алибаа нэгэн илгаатай байдаг, гэбэшье олон зүйлөөрөө адли гэжэ тэмдэглэлтэй.

Түрэ дээрэ буужа ерэhэн хүргэгшэдэй нэн түрүүн худа худагые хүбүүтэ талын худын худагын түрүүнүүд угтажа буулгаһанай удаа, бусад зониинь авто хүлэгyyдһээ буужа захалдаг. Найрай эхиндэ хүргэжэ ерэһэн худа худагын түрүүдэ үгэ үгтэдэг гэхэдэ алдуу болохогүй. Эндэ ямар хүн һунгагдажа, иимэ харюусалгатай үүргэ дүүргэнэб гэхэдэ: тон тэгшэ ажабайдалтай, түрүүшын хадамһаа һалаагүй (энэнь тон шухала, заатагүй тус журам сахигдаха ёһотой. Юуб гэбэл һалаһан һандарһан, хани нүхэрэйнгөө хойно гараһан хүнүүд тус үүргэ дүүргэбэл, залуушуулай саашанхи ажахы ямар нэгэ шалтагаанда һаатажа, урагшагүй гү, али тэдэнэйнгээ харгы замаар ябаха гэһэн удхатай гэдэг), олон үнэр үхибүүтэй, хурса хэлэтэй урдаа оруулхагүй, сэсэн мэргэн ухаатай, шог үгэтэ зонойнгоо гурим журамһаа гадна, хүбүүнэйнгээ гү, али басаганайнгаа уг гарбалыень тон һайн мэдэхэ, ёһотойл гурим сахиха, ударидажа ябаһан зоноо түрүүлжэ шадаха хүн. Басагата худа худагын түрүү үрүүлэн хэлэхэдээ, нэн түрүүн басаганайнгаа аба эжыень, абгатан болон нагасатанииень, аха дүүнэрынь түрэдэ сугларагшадай урда танилсуулдаг. Тэрэнэй һүүлдэ хүбүүтэ талын бэри асаралсахаяа ошоһон худагын түрүү тодожо абаад, хурим дээрэ юун болооб, бэридэмнай ямар бэлэг сэлэг, эд бараан орооб гэжэ бусадта хэлэжэ үгэдэг. Иигээд лэ худагын үүргэ дүүрэнэ гэжэ тэмдэглэлтэй, харин түрэ дээрэ ондоо худа худагы саашанхи үүргыень дүүргэдэг.

Түрын түрүүшын забһарта басаганай унтари (оро) заһалган, бараа хуряалган эмхидхэгдэдэг. Тобшолон энэ үйлэ тайлбарилбал иимэ: басагата болон хүбүүтэ худагынар һунгагдамал бүлэ эхэнэрнүүдээр шэнэ бүлын гэртэ орожо, шэрээ заһалга эхилдэг. Эдэнэй ороһоор шэнэ бүлын гэртэ бурхандань зула бадараагдаад, гал гуламтадань гал аһаагдадаг. Харин һунгагдаһан эхэнэрнүүдтэ хэд хабаатайб гэхэдэ: хүбүүтэ басагата талаһаа үри бэеэр олон, элдэб   ажабайдалай   шалтагаануудта дайрагдаагүй эхэнэрнүүд. Яажа унтари заһадаг бэ гэхэдэ, жэшээлхэдэ басаганай шэрдэг дэбдиһэнэй удаа, дээрэнь хүбүүнэйхи дэлгээгдэнэ, басаганай хүнжэл дээрэ хүбүүнэйхи, харин хушалтань баһал энэ хэбээрээ хушагдана. Оро заһаһанайнгаа һүүлээр хүбүүнэй талаһаа эгээл олон үхибүүтэй абга эгэшэнь гү, али нагаса абгайнь орон дээрэнь һуугаад, үреэлэй һайниие үреэдэг. Жэшээлбэл: «Угаа дамжуулха олон хүбүүтэй болооройгты, гурбан зөөлэнөөр үргэхэ үхин үритэй болооройгы!». Тиигээд хоёр худагынар бусадтай хамта хоёр талаһаа хамтаран, нэгэн болобо гээшэбди гэлдэн, шэнэ мүндэлһэн гэр бүлынгөө табагһаа хүртэжэ, духаряа бариһанайнгаа удаа түрынгөө зондо гарадаг.

Бэри басаган хүргүүлжэ ерэхэдээ хэшэгтэеэ, энжэтэеэ ерэхэ гэжэ анха урданһаа хэлсэдэг юм. Тиимэһээ басаганай хэшэг түрэ дээрэ олоной урда табигдажа, амталуулагдадаг. Хэшэгэй зүйлдэ юун ороноб гэхэдэ, эдеэнэй дээжэ - сагаан эдеэн табаг (зөөхэй, үрмэн, ээзгэй г.м.); мяханай зүйлнүүд: ууса, үбсүүн, шагайта, үргэн гэхэһээ эхилээд, харин төөлэйһөө гадна арбан долоон хүндын мяхан ороно гэжэ тэмдэглэе. Энээнэй удаа басагата худа хүбүүтэ худада басаганайнгаа энжэ тоолон даажа үгэдэг.

Харин хүнэй бэри болоһон үринь хүргэжэ ерэһэн түрэлхидэйнгөө морилоогүйдэ, тогоон дээрэхи сайгаа һамаржа, түрэдэ һууһан бүгэдэ зондо аягалдаг. Энэмнай шэнэ гэрэй сайлган гэгдэдэг гээшэ.

Хүргэгшэд удаарангүй, ехээр худа урагуудтаа хүндэрэнгүй бусаха тээшээ яараха хэрэгтэй. Тиибэшье түрэ дээрэ бэлэг сэлэгүүдэй үгтэһэнэй удаа басагата худын түрүү бодожо, иимэ үгэнyyдые хэлэдэг гэжэ Сэсэгма Цыбикова «буряад хэлэеэ сахим һураха» гэһэн электронно ном соо өөрынгөө бэлдэһэн хуудаһан дээрэ үльгэрэй үгэнүүдые дурадхаһан байна:

«Түрэ бүтээлсэжэ байһан

                     түрэл гаралнууд,

Түрэмнай түбхэн бүтэжэ,

Найрнай намхан бүтэбэ гээшэ.

Найрлаһан газартатнай,

Намаа сэсэг ургаг лэ.

Хүхиһэн газартатнай,

Хүхы шубуун донгодог лэ.

Уулын оройдо саһан оробо,

Ургын узуурта мүльһэн

                                 хүрэбэ.

Ороһон бороо зогсодог,

Ерэһэн айлшад бусадаг.

Эмнигэй жолоо гартаа

                             абахамнай,

Эрын ёһоор мүнөө дүрөөлөөд,

Эмээл дээрээ мордохомнай,-

                    гээд мордохо ушартай.

Уураг һайхан уһаяа

Унадаг морин һанаба.

Уужам һайхан нютагаа

Уряанай хүн һанаба».

Хүргэгшэдэй жолоонуудтаа һуухаһаа түрүү худа урагууд болоһон зон, хүбүүтэ талые баригшад худанартаа «харгын таяг» барижа, хүндэтэйгөөр үдэшэдэг гэхэ. Харин ерэһэн урагуудай дундаһаа тэмтэрһэн, yлүү үгэ хүүр гаргажа һогтоошод, хүрьгэн хүбүүнэйнгээ түрэлхидтэ дүнгүүлжэ мордоошод ехэл эшэгүүритэй болон шоо үзүүлхэ гэлсэдэг.

Иигэжэл иимэ уг дамжан ерэһэн ёһо заншалаа баримталан, шэнэ айлнууд мүндэлжэ, бэеэ дааһан өөрын ажаһуудалтай, түбхинэн һуудаг.

Хуудаhа хэблэлдэ Дарима ДАШИЕВА-

БУДАЖАПОВА

бэлдэбэ.

(Yргэлж. удаадахи дугаарта).

(Буряад Үнэн-Дүхэриг, «Буряад хэлэн сахим һураха» гэһэн номһоо болон монгол литэһээ материалнууд абтагдаа).

Дүрэ-зурагууд Баир Этагоровай