Һонин дүрэ-зураг

Һаяхан Буряадаймнай урдаа хараха «Байгал» сэтгүүлэй 2009 оной хоёрдохи дугаарта дүрэ-зураг хаража ехэтэ hонирхобоб. Тэрэ урданай зураг дээрэ Социалис Ажалай Герой, мэдээжэ уран зохёолшо, Хөөрхэ нютагhаа уг гарбалтай Цокто Номтоевой 1940 ондо Эгэтын-Адагай колхозой гэшүүдтэ өөрынгөө шэнэ шүлэгүүдые гү, али зохёолоо уншажа байhан дүрэ-зураг дээрэ боложо байгаа үйлэ хэрэг зүнай hайхан сагта хүдөөгэй клубай гү, али hургуулиин дэргэдэ абхуулаатай hэн. Тойроод байhан гэрнүүд ехэ зохидоор, hайнаар баригданхай. Саагуурнь набша модод ургана. Цокто Номтоев үшөө залуу наhандаа нютагаархинаа суглуулаад, тэгэндэнь байнхай, ехэ омог дорюун, урматай, баяртай шэг шарайтай, үнэн зүрхэнhөөл уншана.

Солдат үмдэтэй, сабхитай, hаяшаг армиhаа бусаhан янзатай. Тойроод ногоон дээрэ hууhан, зариманиинь байhан зон ехэл анхаралтайгаар шагнанад. Зариманиинь ямар бэ даа үгэнүүдтэнь халта энеэлдэнхэй, бодолгото боложошье hүүhан хүнүүд бии. Ехэнхидээ залуу зон сугларанхай, хорёод наhанай, зариманиинь хорёод хүрөөшьедүйгөөр харагданад. Хоёр хүн велосипедүүдээ баринхай, омогтойнууд. Тэрэ үедэ велосипед гээшэмнай мүнөөнэй иномарка машинаhаа өөрэгүй байгаал даа. Бүришье залууханууд, арбаад гаратай гурбан нүхэд хүбүүд зэргэлэнхэй ехэл hонирхон шагнанад.

Энэ болоhон түүхэтэ ушар Агууехэ дайнай жэл урда тээ болоhон байна. Жэрылдэжэ hууhан эдэ залуу хүбүүд бултадаа тэрэ муухай дайнда абтаhан лэ байха. Баарhад, ямар үхэлэй, дайнай хатуу харгы-гаар ябааб даа. Бултанайнь шэг шарайнууд залуунууд, сэбэрхэнүүд, амгалан тайбан байдалай шэнжэтэй. Эдэнэй хэды зониинь баатарай үхэлөөр элдэб фронт дээрэ алдалан унааб, хэдынь шархатанхайшье hаа, тоонто нютагаа бусан тэхэреэб? Цокто Номтоев өөрөөшье дайнай харгыгаар, гайтай бүхы ябадалнуудые дүүрэн үзөөд, амиды мэндэ бусаhан байна. Мүнөө болоод байхада, эдэ зоной хэниинь мэндэ хаб даа, гайхалтай? Нютагаархиниинь яhала hайн мэдэжэ байгаа юм бэзэ. Иимэ амгалан, тэнюун байдалые хархис муухай дайн hүй бутататаhан байна. Энэ зураг дээрэ байhан зоной уг дамжуулhан хүнүүд байhан лэ байха. Ажабайдал ехэ бүхэ зөөри даа, хуу миин үмхиин тооhон боложо, огто үгы болошохо юумэн байхагнyй.

Урданай дүрэ-зурагуудые харахада, ехэл hонин байдаг. Yни шэнэ түрэлөө оложо ошоhон зон, тэрэ дүрэ-зураг дээрэ орохо үедөө амидынууд, ямар бэ даа хэрэг бүтээхэ hанаатайнууд, зарим сагтаа баяртайнууд, үгы hаа, хаа-яа уйдхартайнууд, голхоронхойнууд, хэнэйб даа ахайнууд, абгайнууд, хүнэй хүбүүд, басагад… ябаhан байнад.

Байгаалиин, юртэмсын «зохёол» энэ алтан дэлхэй дээрэ иимэ байнал даа – мүнхэ юумэн үгы, тиимэhээ өөдэгүйхэн, тулюурхан, саг зуурын зан абари гаргажа, нүхэдэйнгөө, нютагаархинайнгаа болон зоной дунда ябаhанай үлүү ха, нүхэд.

Цокто Номтоев ажабайдалаараа, хэhэн, бүтээhэн хэрэгээрээ, ажалаа-раа, дайшалхы харгыгаар ябаhаараа түүхэдэ оронхой байна. Энэнь тон зүб. Олон зондо ажабайдалай hайн жэшээ болоно.

Жалсан ДОНДОКОВ.

Дүрэ-зураг «Байгал» сэтгүүлhээ