«Арадай хүндэ» гэhэн шан ололгодо

«Мал хаража, амаа тоhодохо» –

гэжэ буряадаймнай оньhон үгэ ехэ удха шанартай. Юуб гэхэдэ, тэрэ хүн бүхы наhаараа шахуу мал ажалда хүдэлжэ, амаа тоhодохоhоо байха Ажалай Улаан Тугай ордендо хүртөөд, 4 дахин ВДНХ болон 2 дахин Москва хото ошохо путевкоор шагнагдаhан юм.

Зураглалаймни герой – Доржома Бадмацыреновна Базаржапова болоно. Тэрэ 1921 оной мартын 15-да Буряадай АССР-эй Хэжэнгын аймагай Шулуута гэжэ нютагта түрэhэн. Бадмацэрэнэй Базаржабай гэр бүлэдэ 16 үхибүүдэйнь дээрэhээ гурбадахинь боложо гараhан байдаг. Аба эжынь юрын лэ малшад байhан.

Шулуута нютагтань ехэ дасан байгаа, 1930-аад оной хашалган хамалганай үедэ тэрэ hандаргагдаhан, ламанарынь сүлэгдэhэн. Мүнөө үедэ Чисаанын дасан гээд ябана.

Тиигэжэ байтараа коммуна колхозуудай бии болоходо, нэгэшье үзэг бэшэг мэдэхэгүй эсэгыень колхозой түрүүлэгшэ болгоhон. Тэрэ тулюур сагта тамга саарhаншье байха бэшэ, тиихэдэнь «Сталин» коммуна-колхоздоо абань долеобор хургаараа тамга дараад ябадаг байhан.

Аяар холын тэрэ үедэ багахан ябахадаа ажал хэжэ хүдэржэhэн Доржома 2 класс дүүргээд, арбан гурба-дүрбэтэйhөө малшан болоо. Тиин «Сталин» колхозhоо эхилжэ, удаань Молотовой нэрэмжэтэ, «Карл Маркс» колхозуудта болон Чисаанын совхоздо хара ажал хэжэ гараhан. Урдань хада Худанай хүүргэhээ эхилжэ Загаhата хүрэтэр Чисаанын совхоз байhан гээд hануулая.

Дүшэн хоер жэлэй туршада гансал мал ажалhаа бэшэ, ондоо ажалда ябаагүй хүн. Ехэнхи сагаа Могсохон нютагайнгаа, Улааха-Аралай hү hаалиин фермэдэ үнгэргөө, үгөөшье. Могсохондоо «Аннын абгай» гэжэ алдартай.

Эхэ, эсэгын 16 үхибүүдэйнь эгээн бага, одхон хүбүүниинь мүнөө наhанайнгаа амаралтада гаранхай, ажалай ветеран болонхой. Гэр бүлөөрөө Хэжэнгэдэ түбхинэнхэй, нагаса ба үбгэн баабай болоhоор үнихэнэй.

Ерэ наhа хyрэжэ ябаhан Доржома Бадмацыреновна хоер басагатай. Ехэ басаганиинь Анна гэжэ нэрэтэй, 70 наhатай боложо ябана. Юhэн үхибүүтэй байhан, мүнөө ехэ хүбүүниинь наhа баранхай. Тэдэнhээнь 9 зээнэр, 3-3 зээнсэрнүүд, зээ басагад бии болонхой. Аннань хани нүхэртэеэ олон жэлдэ Улааха-Аралай ба Сагаан нуурай гүүртэнүүдтэ малшанаар ажаллаhан, хоер дахин путевкоор урмашуулагдажа, ВДНХ харахаяа ошоhон.

Хоердохи Гүнсэн басаганиинь 70 наhандаа дyтэлжэ ябана. Тэрэнь хүдөө ажахын техникум түгэсхөөд, ветеринар мэргэжэлтэй болоод, баhал олон жэлэй туршада Сэдэббал гэжэ хани нүхэртэеэ малшанаар ажаллаhан намтартай. Тэдэнэр 4 үхибүүдтэй, үшөө хоер-хоер зээнэр ба зээнсэрнүүдтэй болонхой.

Аяар холын тэрэ үедэ 2 класс дүүргэжэ абаhан hургуулинь мүнөөшье хэрэгтэй болоно, юуб гэхэдэ, Доржома Бадмацыреновна ородоор болон буряадаараа нютагайнгаа газетэнүүдые бэшүүлжэ уншадаг байхаhаа гадна, радиогоор «Баян талын аялга» гээгдэнгүй шагнадаг, телевизорээр «Буряад ороноо» алдангүй харадаг заншалтай.

«Буряад» гэhэн нэрэеэ алдангүй, дээрэ үргэн ябахые оролдодог байhан Балдан-Доржо Базарович Рыбдыловые ехэтэ сэгнэдэг байhан. Тэрээн шэнги түрэл хэлэеэ мартангүй, дээрэ үргэжэ ябыт гэжэ нютагайнгаа ургажа ябаhан залуушуулда хэлэхэ хүсэлэнтэй.

Һаяхан «Информ Полис» газетэдэ аймагай эрдэм-hуралсалай таhагые даагша Б.К. Шираповай үгэhэн хөөрэлдөөе ехэтэ hонирхон уншаhанаа хөөрэжэ hууна. Минии хододоо hанажа, бодожо ябадагыемни тон зүбөөр хэлээ, бэшээ гэжэ хөөрөө hэн.

Доржома Бадмацыреновнагай энгэртэ Ажалай Улаан Тугай орденhоо гадна, «В.И. Ленинэй 100 жэлэй ойдо зорюулагдаhан шэн габьяата ажалай түлөө», маршал Жуковай, И.В. Сталинай, Эсэгын дайнда илаhанай ойн баярай болон «Ажалай ветеран» гэhэн олон тоото медальнууд ялалзадаг. Нэмэхэ болоо hаа, оло дахин «Социалис мүрысөөнэй илагша» ба «9-дэхи табан жэлэй ударник» гэhэн тэмдэгүүдтэ, «Буряадай АССР-эй хүндэтэ малшан» гэhэн нэрэ зэргэдэ хүртэнхэй, үшөө тиихэдэ РСФСР-эй Хүндэлэлэй грамотаар шагнагданхай.

Нютагайнгаа үндэр наhатан, Ажалай Улаан Тугай орденто Доржома Бадмацыреновнада дэлхэйн hайн hайханиие ба элүүр энхые хүсэнэб!

В. БАЗАРЖАПОВ, ажалай ветеран